Smartengeld betekenis: wat houdt het precies in?

Smartengeld is een vergoeding voor het leed dat je oploopt door toedoen van iemand anders: de pijn, het verdriet, de angst en de levensvreugde die je kwijtraakt na bijvoorbeeld een ongeval of een medische fout. Anders dan een vergoeding voor ziekenhuiskosten of gemiste inkomsten gaat smartengeld dus juist over schade die je niet in een rekening kunt uitdrukken. In dit artikel leggen we de smartengeld betekenis helder uit, laten we zien wanneer je er recht op hebt, hoeveel je kunt verwachten en hoe je het claimt.

Wat betekent smartengeld precies? #

Smartengeld is de spreektaal voor immateriële schadevergoeding. Het woord zegt het eigenlijk al: het is “geld voor de smart”, oftewel een tegemoetkoming voor het verdriet en de pijn die je hebt geleden. Juristen spreken ook wel van vergoeding voor “ander nadeel dan vermogensschade”.

Het verschil met andere schadevergoeding is belangrijk om de smartengeld betekenis goed te begrijpen:

• Materiële schade is alles wat je in geld kunt uitdrukken: medische kosten, reiskosten, verlies van inkomen, hulp in de huishouding, aangepaste woning.
• Immateriële schade (smartengeld) is het leed zelf: pijn, gederfde levensvreugde, angst, schaamde over littekens, het niet meer kunnen sporten of hobby’s uitoefenen.

Smartengeld is dus géén vergoeding voor uit-de-zak-kosten, maar een erkenning in geld van het feit dat je iets ergs is overkomen wat je leven blijvend heeft geraakt.

Wat betekent smartengeld juridisch? (artikel 6:106 BW) #

De wettelijke basis voor smartengeld staat in artikel 6:106 van het Burgerlijk Wetboek. Daarin staat dat je recht hebt op een “naar billijkheid vast te stellen” vergoeding in drie situaties:

1. wanneer de ander de bedoeling had je leed toe te brengen (opzet);
2. wanneer je lichamelijk letsel hebt opgelopen, in je eer of goede naam bent geschaad, of “op andere wijze in je persoon bent aangetast”;
3. wanneer het nadeel ligt in aantasting van de nagedachtenis van een overledene.

“Naar billijkheid” betekent dat er geen vaste formule of vast tarief is. De rechter weegt alle omstandigheden van het geval en kijkt daarbij vooral naar wat in vergelijkbare zaken eerder is toegekend. Voor de meeste letselschadeslachtoffers is grond b – lichamelijk of geestelijk letsel – de relevante categorie.

Wanneer heb je recht op smartengeld? #

Niet bij elke nare gebeurtenis krijg je smartengeld. In grote lijnen gelden drie voorwaarden:

• Er is een aansprakelijke partij. Iemand anders heeft schuld aan jouw letsel, bijvoorbeeld een automobilist, je werkgever, een ziekenhuis of de bezitter van een gevaarlijk dier.
• Er is daadwerkelijk letsel of een aantasting in de persoon. Bij lichamelijk letsel is dit meestal duidelijk; bij puur psychisch leed gelden strengere eisen (een in de psychiatrie erkend ziektebeeld).
• Er is een causaal verband. Het letsel moet een gevolg zijn van de fout of het ongeval, en niet van iets anders.

Veelvoorkomende situaties waarin smartengeld speelt zijn verkeersongevallen, bedrijfsongevallen, medische fouten, mishandeling en ongevallen met gebrekkige producten of gladde vloeren.

Bijzondere vormen: shockschade en affectieschade #

Naast het “gewone” smartengeld voor het slachtoffer zelf kennen we twee bijzondere vormen voor naasten:

• Affectieschade is een vergoeding voor naasten en nabestaanden van iemand die ernstig en blijvend letsel oploopt of overlijdt. Sinds de Wet affectieschade (1 januari 2019) gelden hiervoor vaste bedragen, doorgaans tussen ongeveer €12.500 en €20.000, afhankelijk van de relatie en of er sprake is van een misdrijf.
• Shockschade kan worden toegekend aan iemand die een ernstig ongeval of de gevolgen daarvan rechtstreeks waarneemt en daardoor zelf een psychisch trauma oploopt.

Hoeveel smartengeld kun je krijgen? Bedragen per categorie #

Omdat de hoogte “naar billijkheid” wordt bepaald, bestaat er geen prijslijst. Wel hanteren rechters en letselschadejuristen indelingen in categorieën, gebaseerd op eerder toegekende bedragen. De onderstaande tabel geeft een indicatie van de orde van grootte – geen garantie, want elke zaak is uniek.

Ter illustratie: een polsbreuk die volledig geneest, levert vaak een paar duizend euro op, terwijl een dwarslaesie met levenslange gevolgen tot de hoogste categorie behoort. Het hoogste in Nederland toegekende bedrag ligt rond de €250.000, fors lager dan in bijvoorbeeld de Verenigde Staten.

Welke factoren bepalen de hoogte? #

De rechter en verzekeraar kijken onder meer naar:

• de aard en ernst van het letsel;
• de duur van de pijn, ziekenhuisopnames en behandelingen;
• blijvende beperkingen en het percentage functieverlies;
• de leeftijd van het slachtoffer (jongeren leven langer met de gevolgen);
• de impact op werk, hobby’s, relaties en zelfstandigheid;
• zichtbare littekens of misvorming;
• de mate van schuld van de tegenpartij.

Hoe bereken je smartengeld? De rol van de Smartengeldgids #

Voor de berekening is er geen rekenmachine die met één druk op de knop een bedrag oplevert. De praktijk werkt met vergelijking van jurisprudentie: men zoekt eerdere rechterlijke uitspraken bij vergelijkbaar letsel en leidt daaruit een redelijk bedrag af.

Het belangrijkste hulpmiddel hierbij is de ANWB Smartengeldgids, die sinds 2012 jaarlijks verschijnt en honderden geanonimiseerde uitspraken bundelt, gerangschikt op letseltype. Letselschadejuristen gebruiken deze gids om een onderbouwd voorstel te doen. Online “smartengeld berekenen”-tools geven hooguit een ruwe indicatie; ze kunnen het maatwerk van een jurist niet vervangen.

Smartengeld claimen: zo werkt het stap voor stap #

Het claimen van smartengeld verloopt meestal als onderdeel van een bredere letselschadeclaim. De stappen op hoofdlijnen:

1. Stel de aansprakelijke partij aansprakelijk. Dit doe je schriftelijk; vaak neemt diens verzekeraar het over.
2. Verzamel bewijs. Denk aan medische dossiers, foto’s, getuigenverklaringen en een ongevalsrapport.
3. Wacht zo mogelijk op de medische eindtoestand. Pas als duidelijk is wat de blijvende gevolgen zijn, valt de schade goed te begroten.
4. Laat de schade begroten. Een letselschade-expert berekent zowel de materiële schade als het smartengeld.
5. Onderhandel of procedeer. Vaak komt het tot een schikking met de verzekeraar; lukt dat niet, dan beslist de rechter.

Tip: Schakel een gespecialiseerde letselschadejurist of -advocaat in. Bij erkende aansprakelijkheid betaalt de tegenpartij in de regel de redelijke kosten van rechtsbijstand, zodat juridische hulp je vaak niets kost.

Let op de verjaringstermijn #

Een claim verjaart in beginsel vijf jaar nadat je bekend bent met zowel de schade als de aansprakelijke partij (bij verkeersongevallen geldt richting de WAM-verzekeraar een termijn van drie jaar). Stel je claim dus niet te lang uit en stuit de verjaring tijdig.

Is smartengeld belast? #

Goed nieuws voor slachtoffers: smartengeld is in Nederland onbelast. Je hoeft het niet op te geven in je aangifte inkomstenbelasting, omdat het geen inkomen uit arbeid of vermogen is maar een vergoeding voor geleden leed. Houd er wel rekening mee dat een groot bedrag op je spaarrekening kan meetellen voor de vermogenstoets bij toeslagen of bijstand. Laat je hierover desgewenst adviseren.

Smartengeld versus andere schadevergoeding #

Smartengeld is vrijwel altijd één onderdeel van je totale letselschade. Het onderscheid op een rij:

In een totale claim kan het smartengeld dus relatief klein zijn ten opzichte van bijvoorbeeld langdurig inkomensverlies, of juist het grootste deel uitmaken bij minder financiële maar ingrijpende gevolgen.

Fazit #

De smartengeld betekenis is in de kern eenvoudig: het is een vergoeding voor het leed dat je niet in euro’s kunt uitdrukken, geregeld in artikel 6:106 BW. Je hebt er recht op als iemand anders aansprakelijk is voor je lichamelijk of geestelijk letsel. De hoogte wordt “naar billijkheid” bepaald aan de hand van vergelijkbare uitspraken in de ANWB Smartengeldgids en loopt uiteen van enkele honderden euro’s tot meer dan twee ton bij zeer ernstig letsel. Omdat elke zaak uniek is en het smartengeld claimen om maatwerk vraagt, is het verstandig om bij twijfel een gespecialiseerde letselschadejurist te raadplegen – vaak kosteloos wanneer de tegenpartij aansprakelijk is.